Zgodnie z polskim prawem ugoda zawarta przed mediatorem lub przez strony w ramach postępowania sądowego wymaga zatwierdzenia przez sąd. W tym celu jedna lub obie strony mogą złożyć wniosek o zatwierdzenie ugody. W przypadku, gdy ugoda podlega wykonaniu w drodze egzekucji, sąd zatwierdzając jej treść, nadaje również klauzulę wykonalności. Należy podkreślić, że zawarcie ugody potwierdzonej przed sądem powoduje brak możliwości dochodzenia w czasie późniejszym na innej podstawie prawnej swoich roszczeń przeciwko kredytodawcy w tej konkretnej sprawie, w sądzie powszechnym.

Strony mogą również same zawrzeć nieformalną ugodę w postaci aneksu umownego o ustalonej wcześniej treści. Jest to zjawisko częściej spotykane od mediacji. Mowa o ofertach indywidualnych, ponieważ dotychczas żaden duży bank (poza PKO BP) nie przedstawił jeszcze oferty systemowej, m.in. z powodu oczekiwania na rozstrzygnięcia pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego. Jednakże w sprawach w których wniesiono pozwy, kredytodawcy stosunkowo często formułują propozycje ugodowe składane telefonicznie lub przez pełnomocników przewidujące, np. zwrot kosztów postępowania oraz części nadpłaconych rat lub przekształcenie kredytu, tak jakby od początku był w całości złotowy (kapitał równy kwocie wypłaconego kredytu, przeliczenie rat tak jakby były oprocentowane wyższą stopą WIBOR), szczególnie wtedy gdy kwota świadczeń kredytobiorcy przekracza kwotę faktycznie wypłaconego kredytu. Taki aneks może być w późniejszym czasie potraktowany jako świadome wyrażenie zgody na zastąpienie abuzywnych postanowień, co uniemożliwiałoby stwierdzenie jej nieważności.

Swoje zdanie wyraził również Przewodniczący KNF, który wystąpił z apelem w którym za najbardziej optymalne uznał rozwiązanie w postaci zaproponowania aneksów umownych, w wyniku których doszłoby do konwersji kredytu, tak jakby od początku był kredytem złotowym, oprocentowanym według stopy WIBOR powiększonej o marżę. Pierwsza oferta skierowana jest do klientów pozostających w sporze sądowym z bankiem – w takiej sytuacji do zawarcia ugody dochodzi przed sądem powszechnym. Druga ścieżka, przeznaczona dla pozostałych klientów, przewiduje negocjacje warunków ugody przed Sądem Polubownym przy KNF”

Składane propozycje należy jednak ocenić jako daleko niesatysfakcjonujące. Przeciętny Frankowicz otrzymuje propozycję ugody, w wyniku której może uzyskać ok. 10% kwoty, którą zyskałby doprowadzając do unieważnienia umowy. Nie można przy tym jednak zapominać, iż często ugoda może prowadzić do uwolnienia kredytobiorcy od reszty zadłużenia wynikającego z umowy frankowej, które w wielu przypadkach nadal opiewa na wysokie kwoty, a także pozwala uniknąć toczenia dwuinstancyjnego sporu sądowego.

Z kolei propozycje ugodowe sugerowane przewodniczącego KNF w rzeczywistości oznaczają, że banki w ramach ugody oferują swoim klientom oprocentowanie, które może być aż trzy razy wyższe od obecnej stawki zawartej w umowie. Taka ugoda wobec obecnej linii orzeczniczej może się okazać zupełnie nieopłacalna. Kredytobiorca skutecznie pozywając bank, uzyskuje korzyść, która będzie znacznie większa nawet w przypadku najmniej korzystnego wariantu zakończeniu sporu, tj. odfrankowania kredytu (czyli usunięciu franka z umowy z pozostawieniem dotychczasowego, niższego oprocentowania LIBOR). 

Natomiast zgodnie z zasadą prawną ustanowioną orzeczeniem III CZP 6/21, w przypadku uznania abuzywności istotnych postanowień kredytu należy stwierdzić nieważność takiej umowy oraz orzec o zwrocie spełnionych przez strony świadczeń na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu w postaci świadczenia nienależnego. W takim scenariuszu, kredytobiorca nie musi już dłużej spłacać kredytu, zachowuje nieruchomość która nie jest już obciążona hipotecznie, a także uzyskuje zwrot pobieranych niesłusznie przez lata rat kredytu od Banku, w takiej walucie w jakiej spłacał – czy to PLN, czy CHF. Kredytobiorca musi jedynie zwrócić kwotę faktycznie wypłaconego kredytu w PLN, i to o tyle o ile roszczenie banku się nie przedawniło. Oznacza to, że każdy kredytobiorca może odzyskać w sądzie więcej niż obecne propozycje ugodowe banków, ale naturalnie wiąże się to z ryzykiem procesowym i sądowym.

r.pr. Dariusz Śmiłek

Wstęp

Kredytobiorcy często zastanawiają się nad opłacalnością toczenia sporu sądowego z bankiem oraz walki o unieważnienie umowy. W tle z pewnością pojawiają się wątpliwości dotyczące wyboru odpowiedniego pełnomocnika, kosztów takiego postępowania oraz zastępstwa procesowego.

Niemniej jak pokazuje praktyka, zgodnie z którą coraz więcej kredytobiorców pozywa banki, w wielu przypadkach korzyści możliwe do uzyskania są niebagatelne. Zgodnie z aktualną linią orzeczniczą, kredytobiorca którego umowa zawiera abuzywne klauzule, dot. wypłaty i spłaty kredytu oraz przeliczeń walutowych z nimi związanych musi liczyć się z dwoma rodzajami pozytywnego rozstrzygnięcia: unieważnienie umowy oraz odfrankowienie kredytu.

Zyski

Unieważnienie umowy pozostaje w zgodzie z zasadą prawną wyrażoną w uchwale 7 sędziów Sądu Najwyższego (sygn. III CZP 6/21).  W przypadku takiego rozstrzygnięcia, kredytobiorca może domagać się od banku zapłaty wszystkich uiszczonych rat z tytułu umowy kredytu. Z kolei kredytobiorcę obciąża jedynie obowiązek zwrotu jedynie kwoty faktycznie wypłaconego w PLN kredytu. Oznacza to, że kredytobiorca nie musi już dalej spłacać kredytu, jego nieruchomość zostaje uwolniona od hipoteki na rzecz banku oraz ostatecznie nie musi płacić odsetek od kredytu który został mu wypłacony.

W temacie „odfrankowienia” umowy kredytu, należy zaznaczyć, że jest ono możliwe jedynie w stosunku do kredytów indeksowanych. Orzeczenie przez sąd odfrankowienia umowy oznacza, że wobec usunięcia z umowy abuzywnych postanowień, sąd uznał ją za możliwą do utrzymania jedynie jako kredyt złotowy, oprocentowany niższą stopą LIBOR (normalny kredyt złotowy w wysokości określonej w umowie, korzystający z oprocentowania stopą procentową WIBOR powiększoną o ewentualną marżę). Oznacza to zmniejszenie się salda zadłużenia oraz zwrotu nadpłaty w wysokości od kilku do kilkudziesięciu tysięcy PLN, lecz w przypadkach gdy nie spłacono jeszcze kredytu, także konieczność jego dalszej spłaty.

Ryzyka

Wśród ewentualnych zagrożeń dla kredytobiorców od lat niezmiennie wymienia się kwestię roszczenia banku o wynagrodzenie za korzystanie z kapitału – de facto, o odsetki od kwoty udzielonego kredytu. Choć jest to stały element strategii propagandowej oraz procesowej banków, to nie znajduje on póki co uznania w orzecznictwie sądów powszechnych. Należy jednak zaznaczyć, że kwestia ta, jako jedna z ostatnich, nie została wyjaśniona precyzyjnie w orzecznictwie SN dot. kredytów waloryzowanych do waluty obcej, zwanych potocznie frankowymi. W Sądzie Najwyższym oczekuje zagadnienie prawne bezpośrednio dotyczące tej kwestii. Swoim zakresem obejmuje ją także potencjalna uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego, niemniej jednak wydanie tej uchwały w obecnym stanie faktycznym nie wydaje się możliwe, a na pewno nie w najbliższej przyszłości.

Z prawnego punktu widzenia, nie wydaje się możliwe uznanie by bankowi który zawarł niedozwolone, krzywdzące konsumenta postanowienia przysługiwało jakiekolwiek wynagrodzenie z tytułu umowy, której nieważność sam sprokurował. Potwierdza to orzecznictwo TSUE, w którym słusznie zauważa się penalny aspekt stwierdzenia abuzywności oraz słuszne interesy konsumentów, latami obciążanych dodatkowymi kosztami z tytułu umowy. Swoista kara dla przedsiębiorcy będzie mieć miejsce jedynie wtedy, gdy przez skutki sankcji abuzywności zostanie on  zniechęcony do wprowadzania takich postanowień w proponowanych przez siebie umowach i wzorcach na przyszłość. Osiągnięcie skutku odstraszającego, który miałby być efektem unieważnienia umowy, w wypadku uznania zasadności takich roszczeń mogłoby być w takiej sytuacji realnie zagrożone, a więc niezgodne z prawem unijnym.

Na dzień dzisiejszy, na rynku można spotkać wiele ofert dot. prowadzenia spraw frankowych. Od tych zawierających niską opłatę wstępną za prowadzenie sprawy oraz wyższe tzw. success fee (w postaci określonej części zasądzonych od banku pieniędzy), po te nie przewidujące późniejszych opłat, lecz zawierające wysoką opłatę wstępną. Należy również pamiętać, że w przypadku przegrania sporu przed sądem, kredytobiorca może zostać obciążony przez sąd także kosztami zastępstwa procesowego pełnomocnika banku. Od dobrego wyboru kredytobiorcy zależą szanse  jego powodzenia w sporze z bankiem oraz kwota możliwa do odzyskania, tak by opłaty nie przekroczyły oczekiwanych korzyści.

r.pr. Dariusz Śmiłek

Doniosłość jaką niesie za sobą kwestia abuzywności postanowień w umowach kredytów wyrażonych w walucie obcej jest niezaprzeczalna, m.in. z uwagi na rozmiar portfeli kredytowych, fakt zaangażowania znacznej części społeczeństwa oraz możliwe skutki nieważności takich umów. W okresie ich zawierania polskie przepisy krajowe nie regulowały wystarczająco koniecznych elementów umów kredytów waloryzowanych. Regulacje dotyczące obrotu konsumenckiego zawierało z kolei prawo unijne, np. Dyrektywa 93/13/WE z dnia 5.04.1993r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, będąca podstawą do wprowadzenia krajowych przepisów o postanowieniach niedozwolonych (abuzywnych).

W orzecznictwie TSUE wielokrotnie wskazywano, iż głównym celem dyrektywy jest rozszerzenie funkcji chroniącej interes konsumenta, uznając go za słabszą stronę transakcji w porównaniu do profesjonalnego podmiotu – przedsiębiorcy. Co więcej, konsument dysponuje z założenia mniejszą wiedzą specjalistyczną i rozeznaniem, narażając się na pochopne związanie postanowieniami, które są dla niego wysoce niekorzystne. Stale rosnąca skala obrotu konsumenckiego wymusza stosowanie ustandaryzowanych wzorców umownych zwiększając ryzyko, że przedsiębiorca sformułuje jego postanowienia w sposób powodujący nierównomierny rozkład praw i obowiązków. Oparcie konstrukcji umowy na postanowieniach niedozwolonych może mu pozwolić, w skrajnych przypadkach, nawet zagwarantować faktyczną arbitralność dotyczącą jej wykonywania. Taki nierównomierny rozkład praw i obowiązków w umowach konsumenckich nie tylko w rażący sposób narusza interes konsumenta, ale wręcz wypacza standardy należytej staranności przy redakcji wzorca umownego. Dzięki prawnie zagwarantowanej ochronie konsumenckiej, klauzule abuzywne są bezskuteczne dla konsumenta – w świetle prawa nie są one wiążące od momentu zawarcia umowy. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy postanowienia określają główne świadczenia stron tj. cenę i/lub wynagrodzenie, ale tylko o tyle o ile warunki te sformułowano w umowie w sposób niebudzący wątpliwości. Warto podkreślić, że ocenie pod kątem abuzywności podlega treść postanowień umowy, a nie faktyczny sposób jej wykonywania.

Zgodnie z normą stanowioną art. 385¹ k.c., aby stwierdzić abuzywny charakter postanowienia, muszą zostać równocześnie spełnione następujące przesłanki:

• umowa zawierana jest pomiędzy przedsiębiorcą, a konsumentem;

a kwestionowane postanowienia:

• nie zostały uzgodnione indywidualnie oraz
• kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami,
• rażąco naruszają interesy konsumenta,
• nie określają głównych świadczeń stron (w tym ceny lub wynagrodzenia), chyba że postanowienia te nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny;

Abuzywność klauzul waloryzacyjnych w umowach frankowych polega m.in. na tym, że uprawnienie Banku do ustalania kursów walut, będących podstawą wymiaru świadczeń konsumenta, nie doznaje literalnie żadnych ograniczeń ani nie odnosi się do żadnego obiektywnego i niezależnego miernika. Tak skonstruowane postanowienia sprawiają, że ustalenie zasadności wymiaru kwoty faktycznie wypłaconego kredytu lub wysokości udzielonego kredytu, a także późniejsze ustalanie zasadności wysokości naliczanych rat kapitałowo-odsetkowych w PLN jest dla konsumenta obiektywnie niemożliwe. Zgodnie m.in. z wyrokiem SN z 22.01.2016r.,  postanowienia pozostawiające bankowi swobodę w ustalaniu wysokości świadczeń stron, są oczywiście sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interes kredytobiorcy, ponieważ nie zawierają jednoznacznie sformułowanej treści, co zapewnia pełną swobodę decyzyjną przedsiębiorcy w kwestii bezpośrednio dotyczącej wymiaru wzajemnych zobowiązań z tytułu umowy kredytu. Uregulowanie wadliwego mechanizmu waloryzacji wiąże się z automatycznym zastosowaniem go do przeliczania wysokości kredytu udzielanego i wypłacanego konsumentowi lub ustalenia salda jego zadłużenia, a także wysokości spłat rat kapitałowo-odsetkowych, kosztów wcześniejszej spłaty kredytu, przewalutowania, kosztów prowizji, dodatkowych ubezpieczeń, ustanowienia zabezpieczenia oraz innych związanych z uzyskaniem kredytu.

Stwierdzenie abuzywności może prowadzić do ustalenia nieważności umowy kredytu wtedy i tylko wtedy, jeśli po usunięciu bezskutecznych postanowień nie może być ona wykonywana z uwagi na treść przepisów krajowych. Oznacza to, że nieważna będzie na pewno czynność sprzeczna z bezwzględnie obowiązującymi przepisami, mająca na celu ich obejście lub też niezgodna z zasadami współżycia społecznego czy przekraczająca granicę swobody umów. Należałoby przy tym rozważyć co najmniej dwie możliwości. Przy pierwszej istotnym jest założenie, że zakwestionowane klauzule określają główne świadczenia stron, wtedy to umowa jest bezwzględnie nieważna, gdyż nie pozwala na ustalenie treści istotnych praw i obowiązków stron. Można także przyjąć drugie stanowisko i twierdzić, że z uwagi na abuzywność postanowień, niekoniecznie określających główne świadczenia, pomiędzy stronami nie doszło do porozumienia w trakcie zawierania umowy – a więc bez kwestionowanych postanowień umowa nie zostałaby zawarta – co również może być przesłanką stwierdzenia nieważności. Najczęściej do takiego efektu prowadzi zakwestionowanie klauzul waloryzacyjnych oraz zmiennego oprocentowania.

Postanowienia których usunięcie skutkować będzie jedynie częściową nieważnością umowy określają m.in.: odsetki karne, wysokość prowizji, wcześniejszą spłatę i przewalutowanie kredytu, zawarcie umowy ubezpieczenia i wysokość składki oraz inne opłaty z tytułu umowy. Najczęściej powodem abuzywności jest powiązanie z tą samą abuzywną klauzulą waloryzacyjną, która daje nieskrępowaną swobodę określenia wysokości świadczeń głównych przez kredytodawcę. Należy jednak zaznaczyć, że również sformułowane w jakikolwiek inny sposób postanowienia powodujące znaczną i nieuzasadnioną asymetrię kontraktową, np. w postaci nieuzasadnionych i arbitralnie określanych opłat, a niezwiązane bezpośrednio z głównymi świadczeniami stron, mogą zostać uznane za niedozwolone. Skutkiem orzeczenia bezskuteczności wymienionych jest zazwyczaj możliwość ubiegania się przez kredytobiorcę o zwrot nadpłaconych kwot lub bezpodstawnie spełnionych świadczeń.

r.pr. Dariusz Śmiłek

W piątek, 7 maja 2021 r., Izba Cywilna Sądu Najwyższego podjęła ważną uchwałę w sprawie rozliczeń, pomiędzy Bankami a ich klientami, w przypadku stwierdzenia nieważności umowy na skutek zawarcia w niej niedozwolonych klauzul abuzywnych (sygn. III CZP 6/21). Siedmioosobowy skład sędziowski obradował rozpatrując wniosek Rzecznika Finansowego prof. Mariusza Goleckiego. Warto na wstępie zaznaczyć, że opisywanej uchwale Sąd Najwyższy postanowił nadać moc zasady prawnej.

Rzecznik Finansowy przedstawił dwa zagadnienia prawne, pytając:

• „Czy w przypadku stwierdzenia przez sąd nieważności umowy kredytu denominowanego lub indeksowanego w walucie obcej lub
  b) uznania za niedozwolone postanowień umownych przewidujących indeksację kredytu do waluty obcej, gdzie po usunięciu z niej postanowień niedozwolonych umowa kredytu nie może być dalej wykonywana, stronom umowy przyslugują roszczenia, o których mowa w przepisie art. 410 § 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c.?”,
  a także

W przypadku odpowiedzi pozytywnej na powyższe pytanie:

• „Czy świadczenia nienależne stron powstają w wyniku:
  a) odpadnięcia podstawy prawnej (conditio causa finita), czy też
  b) nieważności czynności prawnej zobowiązującej do świadczenia (conditio sine causa)?”

Pierwsze pytanie było w zasadzie postulatem do Sądu Najwyższego, by tenże jednoznacznie określił zasady, według których strony mają rozliczyć roszczenia w przypadku uznania umowy kredytowej za nieważną. Sprowadzało się to do wyboru pomiędzy omawianymi już na blogu: teorią dwóch kondykcji a teorią salda.

​Zgodnie z wcześniejszymi orzeczeniami SN orzekł w myśl teorii dwóch niezależnych i nienależnie spełnionych świadczeń – odpowiednio kredytobiorcy o kwotę dokonanych spłat oraz banku o kwotę wypłaconego kredytu. Wskazał przy tym, że: Niedozwolone postanowienie umowne (art. 3851 § 1 k.c.) jest od początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, natomiast jeżeli bez bezskutecznego postanowienia umowa kredytu nie może wiązać, konsumentowi i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.). Oznacza to, że w razie uznania umowy za nieważną, kredytobiorca ma prawo domagać się od banku zwrotu w całości spełnionych świadczeń, nawet w sytuacji, gdy nie spłacił jeszcze kredytu. Jednocześnie Bankowi przysługuje roszczenie w wysokości wypłaconego kredytu.

Pytanie drugie dotyczyło momentu powstania wzajemnych roszczeń, od którego to momentu liczyłby się okres ich przedawnienia. Do tej pory dominował pogląd, iż Kredytobiorca może domagać się zwrotu rat zapłaconych do 10 lat od wniesienia pozwu. Niejasnym pozostawała kwestia przedawnienia się roszczenia banku – które teoretycznie powstawało w momencie spełnienia świadczenia przez bank – a więc w momencie wypłaty kredytu.

Sąd Najwyższy w składzie orzekającym nie wspomniał nic w kwestii ewentualnego roszczenia banku o wynagrodzenie za korzystanie z kapitału (de facto odsetki), jednocześnie nie przekreślając ich podstaw. Odpowiadając na drugie pytanie przeformułował je i wskazał, że: Kredytodawca może żądać zwrotu świadczenia od chwili, w której umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna. Za moment ten w uzasadnieniu ustnym uznano chwilę w której poinformowany odpowiednio konsument wyraził świadomie nie wyraził zgody na abuzywne postanowienia lub sprzeciwił się skorzystaniu z ochrony przed nieważnością umowy – a więc od daty terminu wskazanego w wezwaniu do zapłaty lub daty złożenia pozwu. Pozwala to Kredytobiorcom domagać się wszystkich spłaconych rat od Banku, a nie tylko tych z ostatnich 10 lat. Zaznaczyć należy, że zdaniem SN odpowiednio poinformowany i świadomy konsument może również udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie [przyp. klauzule niedozwoloną] i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną. Oznaczałoby to pełną walidację umowy kredytowej – zaakceptowanie jej kształtu i dotychczasowego sposobu wykonywania. Można to podsumować ten sposób, że Sąd Najwyższy próbował wydać salomonowe rozstrzygnięcie, bo z jednej strony przyznał rację konsumentom w sprawie rozliczeń stron,
a z drugiej jak się zdaje przesunął rozpoczęcie biegu przedawnienia, nie tylko dla konsumenta. Niemniej treść orzeczenia oznacza, że dał bankom argument za tym by pozywać kredytobiorców o zwrot udostępnionych środków. Warto jednak zauważyć, że w związku z 3-letnim terminem przedawnienia stosowanym wobec Banku, w niektórych sprawach w których spór toczy się dłużej, a w których to sprawach Bank do dziś nie wystosował roszczenia o zwrot kwoty udostępnionego kredytu, takie roszczenie może w związku z powyższa uchwałą zostać uznane za przedawnione.

r.pr. Dariusz Śmiłek