W ostatnim czasie sądy powszechne masowo uwzględniają powództwa konsumentów kwestionujących ważność denominowanych i indeksowanych do waluty obcej, a w konsekwencji najczęściej orzekają zgodnie z teorią dwóch kondykcji o zwrocie całości świadczeń spełnionych przez kredytobiorców
w ciągu całej umowy. Zmusza to banki do podejmowania działań mających na celu ratowanie swojej sytuacji procesowej oraz odstraszenie kredytobiorców od dalszego składania pozwów.

Banki najczęściej nie zgłaszają swojego roszczenia w trakcie procesu, ponieważ musiałyby jednocześnie przyznać wprost, że umowa kredytu jest nieważna. Dlatego rzucają Frankowiczom pod nogi kłody takie jak zarzut zatrzymania lub straszą ich wyimaginowanymi i nieznanymi polskiemu prawu roszczeniami o tzw. „wynagrodzenie za korzystanie z kapitału”.

Dla uwiarygodnienia gróźb banki złożyły pierwsze pozwy o zapłatę, jednak już zaczęły zapadać w tych sprawach korzystne dla kredytobiorców orzeczenia. Przykładem może być wyrok SO w Szczecinie z dnia 24 listopada 2021r.
(sygn. I C 843/21), który uznał, że wynagrodzenie nie należy się, ponieważ w przeciwnym razie doszłoby do sytuacji, w której bankowi opłacałoby się zawierać umowy niezgodne z prawem, bo zawsze by zarabiał. Do tożsamych wniosków doszedł SO w Krakowie z 22 sierpnia 2022r. (sygn. IC 1386/22), który dodatkowo wskazał, że wynagrodzenie za korzystanie z kapitału nie jest znane polskiemu prawu, a regulacje unijne nie tylko chronią konsumenta, ale też mają charakter represyjno-sankcyjny dla banku stosującego abuzywne klauzule.

Ostateczne rozwiązanie tej kwestii, w mojej opinii pozytywne dla Frankowiczów, powinno nastąpić 12 października 2022r., gdy TSUE rozstrzygnie w odpowiedzi na pytanie prejudycjalne w sprawie C-520/21, wystosowane przez Sąd Rejonowy dla Warszawy – Śródmieścia w sierpniu 2021r. W uproszczeniu SR zapytał czy w przypadku unieważnienia umowy kredytu denominowanego lub indeksowanego strony umowy oprócz zwrotu świadczeń spełnionych w jej wykonaniu (bank – kapitału kredytu, konsument – rat, opłat, prowizji i składek ubezpieczeniowych) oraz odsetek ustawowych za opóźnienie od chwili wezwania do zapłaty, mogą domagać się także jakichkolwiek innych świadczeń, w tym należności takich jak: wynagrodzenia, odszkodowania, zwrotu kosztów lub waloryzacji świadczenia.

Podobnie sytuacja ma się z anonsowanym wcześniej prawem zatrzymania, na które w trakcie procesu powołują się pełnomocnicy banku. Podnosząc zarzut zatrzymania bank domaga się, by sąd w razie stwierdzenia nieważności umowy pozwolił mu wstrzymać się ze zwrotem świadczeń na rzecz kredytobiorcy, aż do momentu aż nie zaofiaruje on zwrotu kwoty wypłaconego kredytu albo nie zabezpieczy roszczenia o jego zwrot. Takie postawienie sprawy oznaczałoby w praktyce, że kredytobiorca który nie spłacił jeszcze równowartości kwoty wypłaconego kredytu musiałby cofnąć swoje powództwo lub zwrócić bankowi koszty procesu.

W mojej opinii stanowi to oczywisty przykład nadużycia prawa podmiotowego co może, lecz nie musi uwzględnić sąd. Niemniej należy zaznaczyć, że tak naprawdę bank nie ma prawa powoływać się na prawo zatrzymania, gdyż zgodnie z brzmieniem art. 496 k.c., dotyczy ono jedynie umów wzajemnych. Niestety w polskim orzecznictwie nie wyjaśniono dotychczas czy umowę kredytu należy traktować jako umowę wzajemną czy też nie. Ponadto większość kredytów frankowych jest zabezpieczonych hipoteką na nieruchomości, co samo przez się zabezpiecza roszczenie banku o zwrot wypłaconego kredytu. O ile w pełni zrozumiałe jest, że argumenty te nie trafiają do pełnomocników banków, o tyle zdarzają się bardziej zastanawiające przypadki, gdy tych podstawowych zdawałoby się kwestii nie zauważają sędziowie.

Dlatego należy cieszyć się, że dylemat dotyczący prawa zatrzymania znajdzie swoje rozwiązanie w Sądzie Najwyższym. Należy zaznaczyć, że sprawa ta została skierowana do Sądu Najwyższego już 16 grudnia 2021r., kiedy to wpłynęło zagadnienie prawne (sygn. III CZP 85/21, docelowo sygn. III CZP 89/22) wystosowane przez SA w Gdańsku postanowieniem z 6 grudnia 2021r. (sygn. I ACa 488/21). SA pyta w nim wprost czy umowa kredytu ma charakter umowy wzajemnej w świetle art. 497 w zw. z art. 496 k.c., a jeśli tak, to czy skuteczny będzie zarzut zatrzymania?

Z podobnym pytaniem wystąpił Rzecznik Finansowy w sprawie
o sygn. III CZP 126/22, która wpłynęła do SN dnia 7 lipca 2022r. Jednak w jego przypadku sprawę rozpatrzy poszerzony 7 osobowy skład Sądu Najwyższego, co pozwoli na nadanie uchwale statusu zasady prawnej.

W samym wniosku przedstawił on oba stanowiska wyrażane w piśmiennictwie i co do charakteru prawnego umowy kredytu jako:

– umowy wzajemnej oraz

– umowy dwustronnie zobowiązującej ale nie wzajemnej.

RF stanął na tym drugim – korzystnym dla kredytobiorców – stanowisku, podpierając się licznymi przykładami z orzecznictwa, gdzie sądy wskazywały, że umowa kredytu nie spełnia kryteriów wyrażonych w art. 487 § 2 oraz brak jest ekwiwalentności i różnorodności świadczeń, co wywodzone jest z definicji umowy kredytu.

Należy z zapartym tchem oczekiwać rozstrzygnięć w tych sprawach, ponieważ ewentualne pozytywne odpowiedzi najprawdopodobniej sprawią, że przyspieszy tempo orzekania w już toczących się sprawach tzw. kredytów frankowych. W takiej sytuacji można się również spodziewać fali nowych powództw wytoczonych przez dotychczas nieprzekonanych do sądowej batalii kredytobiorców.

r.pr. Dariusz Śmiłek

Dnia 28 kwietnia 2022r. Sąd Najwyższy wydał kolejną korzystną dla Frankowiczów uchwałę w sprawie o sygn. akt III CZP 40/22. Zagadnienie prawne przedstawione przez SA w Warszawie dotyczyło prawie każdej umowy kredytu indeksowanego, choć jego rozstrzygnięcie okazało się szczególnie istotne dla tych kredytobiorców, którzy z różnych przyczyn nie mogą być zakwalifikowani jako konsumenci.

Sąd Apelacyjny powziął wątpliwość czy zgodne z naturą stosunku prawnego kredytu indeksowanego do waluty obcej są zapisy umowy i stanowiącego jej część regulaminu, w których kredytodawca jest upoważniony do jednostronnego określenia kursu waluty (bez odniesienia do obiektywnych i weryfikowalnych kryteriów), która została wskazana, jako właściwa do wyliczenia wysokości zobowiązania kredytobiorcy oraz ustalenia wysokości poszczególnych rat kredytu i ich zaliczenia na poczet zobowiązania kredytowego? Oznacza to, że nie rozważał on nieważności umowy na podstawie zawarcia w niej abuzywnych postanowień, lecz normy prawnej stanowionej przez klauzulę generalną zawartą w art. 353¹ k.c. Znajduje ona zastosowanie, m.in. w sytuacjach gdy treść postanowienia umownego wypacza funkcje danego typu umowy (sprzeczność z naturą stosunku prawnego), jest sprzeczna z ustawą lub zasadami współżycia społecznego.

Na pierwszej z wymienionych podstaw oparł się Sąd Najwyższy stwierdzając w uchwale, że: sprzeczne z naturą stosunku prawnego kredytu indeksowanego do waluty obcej są postanowienia, w których kredytodawca jest upoważniony do jednostronnego oznaczenia kursu waluty właściwej do wyliczenia wysokości zobowiązania kredytobiorcy oraz ustalenia wysokości rat kredytu, jeżeli z treści stosunku prawnego nie wynikają obiektywne i weryfikowalne kryteria oznaczenia tego kursu. Postanowienia takie, jeśli spełniają kryteria uznania ich za niedozwolone postanowienia umowne, nie są nieważne, lecz nie wiążą konsumenta w rozumieniu art. 385¹ k.c.

O ile pierwsza część uchwały wydaje się oczywista, o tyle ostatnim zdaniem SN otworzył furtkę do stwierdzania nieważności umów zawieranych przez nie-konsumentów, na podstawie omawianego wcześniej art. 353¹ k.c. Ponadto SN wyraźnie potwierdził, iż każda umowa kredytu waloryzowanego, w której bank może arbitralnie ustalać kurs, jest sprzeczna z naturą tego stosunku prawnego. Prowadzi to do oczywistego wniosku, że aby uznać umowę kredytu indeksowanego/denominowanego za ważną musi ona zawierać obiektywne, weryfikowalne i przejrzyście przedstawione zasady ustalania kursu waluty.

Nowa uchwała jeszcze bardziej zmniejsza, małe już przecież ryzyko porażki w sporze z bankiem. Kredytobiorca w razie odmowy udzielenia mu ochrony należnej konsumentowi, może teraz skutecznie powoływać się na nieoczywiste dotychczas dla wszystkich składów orzeczniczych ogólne zasady prawa zobowiązań. Należy przy tym zaznaczyć, że Frankowicze będący nie-konsumentami powinni śpieszyć się z wnoszeniem pozwów, gdyż w ich przypadku termin przedawnienia roszczeń wynosi jedynie trzy lata. Istnieje szansa, że w praktyce orzeczniczej za początek biegu tego terminu może zostać uznany dzień wydania omawianej uchwały.

W kontekście prawnym istotne jest również wskazanie przez SN, iż wyrażony pogląd stanowi kontynuację linii orzeczniczej utrwalonej na kanwie Uchwały 7osobowego składu Sądu Najwyższego z 22 maja 1991 roku, sygn. III CZP 15/91, gdzie wskazano że: za sprzeczne z naturą umowy gospodarczej należy uznać pozostawienie w ręku jednej tylko strony możliwości dowolnej zmiany jej warunków.

r.pr. Dariusz Śmiłek

Sąd Najwyższy podjął 13 stycznia 2022r. uchwałę w sprawie umów ubezpieczenia z funduszem kapitałowym, nazywanych potocznie polisolokatami (UFK). Pytanie prawne dotyczyło początku biegu terminu przedawnienia roszczeń konsumentów żądających zwrotu nienależnie pobranych – w wyniku zawarcia w umowach abuzywnych postanowień – opłat likwidacyjnych, dystrybucyjnych etc. Pogląd wyrażony przez trzyosobowy skład orzekający może stanowić polemikę do poglądu przemyconego w  uzasadnieniu do Uchwały w sprawie o sygn. III CZP 6/21 – ustanawiającej zasadę prawną istotną w sprawach tzw. kredytów frankowych.

W sprawie ubezpieczeniowej SN uchwalił, że termin przedawnienia roszczeń konsumenta, opartych o zarzut abuzywności, nie może rozpocząć się wcześniej, aniżeli konsument dowiedział się lub, rozsądnie rzecz ujmując, powinien dowiedzieć się o niedozwolonym charakterze postanowienia.

Wynika to z orzecznictwa TSUE w którym powszechnie wyraża się zdanie, że termin przedawnienia może być słuszny tylko wtedy, gdy konsument miał możliwość poznania swoich praw przed rozpoczęciem biegu lub upływem tego terminu. Za początek biegu terminu przedawnienia można uznać np. w momencie złożenia reklamacji, wezwania ubezpieczyciela do zwrotu nienależnie pobranych składek lub złożenia pozwu. 

Jednak określony w ten sposób początek biegu terminu przedawnienia wyraźnie  wyklucza jego uzależnienie od formalnego pouczenia konsumenta o przysługujących mu roszczeniach – a w szczególności przez określony podmiot, np. sąd. Póki co nie opublikowano uzasadnienia omawianej uchwały, jednak należy zaznaczyć, że w szerszym kontekście wyraża ona pogląd przeciwny do zawartego w uzasadnieniu uchwały III CZP 6/21.  Co do zasady uchwały SN wiążą sądy powszechne w zakresie sentencji – ich literalnej treści. Moc wiążąca nie obejmuje jednak treści uzasadnienia.  W tym miejscu należy wspomnieć, że w uchwale III CZP 6/21 w treści uzasadnienia wyrażono pogląd, że  tylko sąd może prawidłowo pouczyć konsumenta o skutkach nieważności umowy, a termin przedawnienia rozpoczyna bieg dopiero od momentu pouczenia przez sąd i oświadczenia konsumenta złożonego wskutek pouczenia przez sąd.  

Należy mieć nadzieje, że ubezpieczeniowa uchwała o sygn. III CZP 61/22 wpłynie na sądy powszechne w ten sposób, że zaprzestaną one niepokojącej praktyki “zabierania” konsumentom odsetek w sprawach frankowych. Praktyka ta polega na przyjęciu poglądu z uzasadnienia przywoływanej wcześniej uchwały frankowej, co powoduje, że roszczenie konsumenta staje się wymagalne dopiero z chwilą złożenia oświadczenia, a po pouczeniu przez sąd. Dopiero w tym momencie bank popada w opóźnienie, co stanowi podstawę dla roszczenia odsetkowego konsumenta. Przy przyjęciu poglądu wyrażonego w uchwale ubezpieczeniowej należy stwierdzić, że skoro roszczenie zaczyna się przedawniać od momentu, w którym konsument dowiedział się o wadliwej klauzuli (umowie), to tym bardziej konsument może domagać się odsetek ustawowych za opóźnienie od chwili, w której zażądał od banku lub ubezpieczyciela zwrotu tych środków.

r.pr. Dariusz Śmiłek

Will the resolution on the limitation period for claims under capital fund insurance (UFK) affect the situation of the borrowers in CHF?

The Supreme Court decided on January 13, 2022 a resolution on insurance contracts with a capital fund, commonly known as insurance policies with capital fund (UFK). The legal question concerned the beginning of the limitation period for consumers’ claims demanding reimbursement of unduly collected – as a result of abusive provisions in contracts – liquidation fees, distribution fees, etc. The view expressed by the three-person bench may constitute a polemic to the view smuggled in the justification to the Resolution in the case no. III CZP 6/21 – establishing a legal principle relevant in the cases of the so-called “Swiss franc” loans.

In the insurance case, the Supreme Court ruled that the limitation period for consumer’s claims based on the allegation of abusiveness may not start sooner than the consumer learned or, rationally speaking, should learn about the illegal nature of the provision.

This is due to the case law of the CJEU in which it is commonly expressed that the limitation period may be appropriate only if the consumer had the opportunity to know his rights before the start of the course or the expiry of this period. The beginning of the limitation period can be considered, for example, at the time of filing a complaint, summoning the insurer to reimburse unduly collected premiums or filing a claim.

However, the beginning of the limitation period determined in this way expressly excludes its dependence on the formal instruction of the consumer about his claims – in particular by a specific entity, e.g. a court. So far, the justification of the discussed resolution has not been published, however, it should be noted that in a broader context it expresses the opposite view to that contained in the justification of resolution III CZP 6/21. As a rule, the resolutions of the Supreme Court are binding on common courts in terms of the operative part – their literal content. The binding force, however, does not include the content of the justification. It should be mentioned here that in resolution III CZP 6/21 the statement of reasons expresses the view that only the court may properly instruct the consumer about the consequences of the invalidity of the contract, and the limitation period begins to run only from the moment of the instruction by the court and the consumer’s statement submitted as a result of the instruction by court.

It is to be hoped that the insurance resolution with reference number III CZP 61/22 will affect common courts in such a way that they will stop the disturbing practice of „taking” interest from consumers in cases involving Swiss francs. This practice consists in adopting the view based on the justification of the aforementioned resolution in Swiss francs, which means that the consumer’s claim becomes payable only when the statement is submitted, and after being instructed by the court. Only at this point does the bank fall behind schedule, which is the basis for the consumer’s interest claim. When adopting the view expressed in the insurance resolution, it should be stated that since the claim begins to expire from the moment the consumer learns about the defective clause (contract), the more the consumer may demand statutory interest for delay from the moment he demanded from the bank or an insurer to reimburse these funds.

Dariusz Śmiłek

Legal advisor