Po uzyskaniu nieważności decyzji administracyjnej lub stwierdzeniu jej niezgodności z prawem można wystąpić z roszczeniem odszkodowawczym do sądu powszechnego. Tu pojawia się pytanie czy w procesie dotyczącym odszkodowania za znacjonalizowaną nieruchomość Sąd bezkrytycznie związany jest wydaną uprzednio przez organ administracyjny decyzją administracyjną?

Przedstawione zagadnienie wpisuje się w nurt problematyki wpływu orzeczeń organów administracyjnych na rozstrzygnięcia sądów cywilnych, w tym odnośnie do kwestii związania sądu ostateczną decyzję administracyjną. Zastrzeżenia jednak wymaga, iż przez „związanie sądu” rozumie się obowiązek uwzględnienia przez sąd stanu prawnego wynikającego z decyzji administracyjnej i odnoszącego się do sfery stosunków, które zostały poddane uregulowaniu na drodze postępowania administracyjnego.

Powszechnie przyjmuje się zasadę uwzględniania przez sądy powszechne skutków prawnych orzeczeń organów administracyjnych. Zasada ta ma swoje źródło w prawnym rozgraniczeniu drogi sądowej i drogi administracyjnej, czego wyrazem są przepisy art. 2 § 3 i art. 177 § 1 pkt 3 procedury cywilnej oraz art. 16 i art. 97 § 1 pkt 4 procedury administracyjnej, a pod rządami Konstytucji RP z 1997 r. także w idei podziału władz (art. 10) oraz działania organów władzy publicznej na podstawie i w granicach prawa (art. 7).

Powyższa zasada doznaje ograniczenia jedynie w przypadku występowania tzw. bezwzględnej nieważności decyzji administracyjnej. Pogląd ten nie wynika z żadnego przepisu ale znajduje oparcie w orzecznictwie Sądu Najwyższego, które od kilkudziesięciu lat wyraża niezmienne stanowisko, że decyzja administracyjna nie może być uznawana za wywołującą skutki prawne pomimo jej formalnego nieuchylenia, jeśli jest dotknięta wadami, które godzą w samą jej istotę jako aktu administracyjnego. Do takich „ciężkich wad” zalicza się brak organu powołanego do orzekania w określonej materii oraz niezastosowanie jakiejkolwiek procedury lub oczywiste naruszenie zasad postępowania administracyjnego.

Powyższą zasadę z uwzględnieniem wskazanego wyjątku przyjął Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 9 października 2007 roku (III CZP 46/07) gdzie stwierdzono, iż „decyzja komunalizacyjna dotyczy stosunków cywilnoprawnych, ale orzekanie o przejściu prawa własności na gminę zostało zastrzeżone dla organu administracyjnego (art. 2 § 3 k.p.c.). Sprawia to, że droga sądowa jest niedopuszczalna, w związku z czym za niedopuszczalne należy uznać także badanie przez sąd kwestii przysługiwania Skarbowi Państwa prawa własności nieruchomości pod kątem istnienia przesłanki komunalizacyjnej (…). Powyższe oznacza, iż np. w procesie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym gdzie w księdze jako właściciel jest wpisana Gmina na podstawie decyzji komunalizacyjnej nie jest dopuszczalne kwestionowanie faktu, iż Skarb Państwa w momencie wydawania decyzji komunalizacyjnej był właścicielem danej nieruchomości, a Sąd rozpoznający taką sprawę obowiązany jest w tym zakresie decyzję honorować bez zastrzeżeń.

r.pr. Dariusz Śmiłek

Stosownie do postanowień przepisu art. 2 ust.1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Dekret ten z datą jego wejścia w życie tj. z dniem 13 września 1944r., wywołał skutki rzeczowe polegające na bezzwłocznym przejściu z mocy prawa nieruchomości ziemskich, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa, z przeznaczeniem na cele reformy rolnej (uchwała Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 17 lutego 2011 r., III CZP 121/2010).

Zaznaczyć przy tym trzeba, iż zarówno dekret o reformie rolnej, jak i przepisy wykonawcze do niego nie zawierały uregulowań, które uzależniałyby przejście na własność Skarbu Państwa wymienionych w art. 2 ust. 1 lit e) nieruchomości ziemskich, od wydania aktów stosowania prawa o charakterze konstytutywnym. W szczególności protokół w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej nie stanowił podstawy przejścia nieruchomości ziemskiej na własność Skarbu Państwa, gdyż następowało ono z mocy prawa, bez potwierdzania tego faktu w formie jakiegokolwiek dokumentu.

Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. w § 6 przewiduje dopuszczalność złożenia wniosku o stwierdzenie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Rozstrzygnięcie w sprawach, w których wniosek taki został złożony następuje na podstawie § 5 omawianego rozporządzenia w formie decyzji administracyjnej (Uchwała Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 18 maja 2011 r., III CZP 21/2011, Uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2011 r. I OPS 3/2010).

Samo złożenie wniosku przewidzianego § 6 w/w rozporządzenia nie powoduje ustania skutku rzeczowego w postaci przejścia na własność Państwa nieruchomości. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) powoduje skutki rzeczowe wobec Skarbu Państwa i stanowi podstawę do ewentualnego wykreślenia Skarbu Państwa z księgi wieczystej, o ile został wpisany.

 Na marginesie można wskazać, że bieżące orzecznictwo Sądu Najwyższego, Naczelnego Sądu Administracyjnego i Wojewódzkich Sądów Administracyjnych jednoznacznie dopuszcza orzekanie na podstawie § 5 ww. rozporządzenia nie tylko w zakresie norm obszarowych, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit e.) dekretu, a także w zakresie czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym i czy ta nieruchomość pozostawała w związku funkcjonalnym z nieruchomością ziemską.

 r.pr. Dariusz Śmiłek