Należy stwierdzić, że w latach 2004-2018 polskie sądy powszechne zdawały się nie dostrzegać istnienia bogatego dorobku orzeczniczego TSUE w tego typu sprawach, a także ogólnie – w sprawach konsumenckich. Istnienia wykładanych przez TSUE norm nie respektowali także w znacznej części kredytodawcy, którzy oferowali konsumentom ryzykowne produkty finansowe w postaci kredytów denominowanych i indeksowanych do walut obcych, szczególnie do CHF.
Wprowadzenie nowych regulacji prawnych dot. tego typu kredytów na szczeblu unijnym i krajowym, a także nagła zmiana kursu CHF spowodowała, że kredytobiorcy zaczęli domagać się najpierw zwrotu nadpłat, a potem unieważnienia swoich umów na skutek abuzywności postanowień określających główne świadczenia stron. Polskie orzecznictwo zmieniło swoje stanowisko po wyroku TSUE w sprawie C-260/18, co znajduje swój efekt w coraz bogatszym orzecznictwie SN (m.in. uchwała SN, sygn. III CZP 6/21) oraz masowo unieważnianych umowach kredytu. W związku z niewyjaśnieniem w orzecznictwie paru istotnych kwestii, ciężko jest wskazać jednoznacznie wszystkie skutki prawne abuzywności klauzul waloryzacyjnych. Można jednak bezsprzecznie stwierdzić, że w przypadku uznania ich za abuzywne może uzasadniać to unieważnienie umowy. Takie orzeczenie połączone jest ze zwrotem wszystkich spełnionych przez strony świadczeń (tzw. darmowy kredyt) lub utrzymaniem i „odfrankowieniem” umowy, z jednoczesnym obowiązkiem zwrotu nadpłaty na rzecz konsumenta-kredytobiorcy. Należy zaznaczyć, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału oraz SN, wolę konsumenta często uznaje się za wiążącą sąd, w kwestii orzekania o skutkach abuzywności postanowień umownych. Zgodnie ze statystykami Stowarzyszenia Stop Bankowemu Bezprawiu oraz Związku Banków Polskich ponad 80% spraw jest wygrywanych przez Frankowiczów. Wśród wygranych spraw około 70% orzeczeń stanowią wyroki unieważniające umowy, a około 20% to wyroki w wyniku których „odfrankowiono” kredyty (LIBOR+marża). Pozostałe 10% stanowią jeszcze inne rodzaje rozstrzygnięć, chociaż częściowo pozytywnych dla kredytobiorców.
Istotnym problemem, poza chwiejną w niektórych miejscach linią orzeczniczą, jest z pewnością przepełnienie sądów powszechnych pozwami w sprawach frankowych. Ewolucja podejścia do rozstrzygania tych spraw przez sędziów I instancji prowadzi do wniosku o początkowej ignorancji lub niezrozumieniu przedmiotu sprawy. Z uwagi na fakt, że pojedyncze orzeczenie TSUE lub SN jest w stanie znacząco wpłynąć na spojrzenie polskiej judykatury wydaje się, ze dużo będzie zależeć od zasady prawnej którą ustanowi w przyszłości pełny skład Izby Cywilnej SN. Biorąc pod uwagę powyższe spostrzeżenia, należy uznać za zasadne wyodrębnienie nowego XXVIII Wydziału Cywilnego SO w Warszawie, który to wydział zajmuje się tylko i wyłącznie sprawami kredytów wyrażonych w walucie obcej. Pozwala to na wyrażenie przez 19 sędziów tego wydziału, w miarę jednolitego poglądu w sprawach dot. np. udzielenia zabezpieczenia roszczeń poprzez zawieszenie obowiązku spłaty rat czy skutków stwierdzenia nieważności umów kredytowych, co daje możliwość ustalenia pewnej przewidywalnej praktyki orzeczniczej.
Podsumowując, warto zauważyć że w większości miejsc na świecie gdzie pojawił się analogiczny problem na podobną skalę, był on rozwiązywany za pomocą nowej legislacji. Tymczasem wobec braku ustawodawstwa, dodatkowym, nieoczywistym skutkiem tej sytuacji jest przepełnienie sądów pozwami frankowymi, co wpływa negatywnie na szybkość rozpoznania wszystkich innych spraw. Jest to niewątpliwie duże wyzwanie dla polskiego systemu sądownictwa. Spory w sprawach frankowych przed 2018 rokiem rzadko trafiały do sądów powszechnych. Były to sprawy jednostkowe, często wynikające z wypowiedzenia umowy kredytu przez bank, najczęściej rozpatrywane negatywnie dla konsumentów. Momentem przełomowym, niejako otwierającym oczy polskiej judykatury, było orzeczenie TSUE w sprawie C-260/18 (Dziubak). Od tego momentu SN uznał, że da się unieważnić kredyt indeksowany, a sądy zaczęły orzekać o nieważności lub odfrankowieniu kredytów, często błędnie stosując teorię salda. W obecnym momencie po wydaniu uchwały III CZP 6/21, ukształtowała się najkorzystniejsza dla kredytobiorców linia orzecznicza, zgodnie z którą abuzywność postanowień dot. wypłaty i spłaty kredytu oraz przeliczeń walutowych z nimi związanych powoduje nieważność umowy.
r.pr. Dariusz Śmiłek
Dodaj komentarz