20 lutego 2013 r. w audycji Porady nie od parady w Polskim Radio RDC autor bloga rozmawiał o tym, jakie prawa mają byli właściciele, którzy starają się o odzyskanie nieruchomości zabranej dekretem Bieruta.
Audycji można wysłuchać tutaj.
r.pr. Dariusz Śmiłek
Sąd Okręgowy zasądził od Skarbu Państwa na rzecz powodów bliżej określone kwoty tytułem odszkodowania za wydanie ostatecznych decyzji administracyjnych w przedmiocie sprzedaży lokali w budynku, który stanowił własność ich poprzedników prawnych i następnie został objęty działaniem przepisów dekretu o gruntach warszawskich. Decyzje w przedmiocie sprzedaży, które uniemożliwiły powodom odzyskanie własności lokali, wydane z naruszeniem prawa określonym w art. 156 § 1 k.p.a., podjęte zostały przed komunalizacją mienia państwowego na mocy ustawy z dnia 10 maja 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze zm.). W postępowaniu o stwierdzenie nieważności tych decyzji brał udział tylko jeden z powodów. Pozostali Powodowie byli następcami prawnymi X będącego spadkobiercą byłego właściciela nieruchomości oraz uczestnikiem postępowań nadzorczych.
Na tle takiego stanu faktycznego zostało skierowane do Sądu Najwyższego pytanie „Czy stroną w rozumieniu art. 160 k.p.a. oprócz osób biorących udział w postępowaniu zakończonym wydaniem niezgodnej z prawem decyzji administracyjnej są również osoby nie biorące w nim udziału, ale których interesu prawnego lub obowiązku dotyczyło to postępowanie (art. 28 k.p.a.)?”.
W uchwale z dnia 21 czerwca 2012 r. (sygn. akt III CZP 28/12) Sąd Najwyższy stwierdził, iż osoby niebiorące udziału w postępowaniu zakończonym wydaniem decyzji z naruszeniem prawa określonym w art. 156 § 1 k.p.a. są również uprawnione do dochodzenia odszkodowania na podstawie art. 160 § 1 k.p.a.. Na uzasadnienie podjętej uchwały Sąd Najwyższy wskazał: „Pojęcia „strona”, użyte w art. 160 § 1 k.p.a., należy oceniać przez pryzmat posiadania interesu prawnego do uczestnictwa w postępowaniu zakończonym wydaniem ostatecznej decyzji administracyjnej będącej przedmiotem postępowania nadzorczego. Stwierdzenie w postępowaniu nadzorczym nieważności decyzji bądź wydania decyzji z naruszeniem art. 156§1 k.p.a. powoduje, że tracą na znaczeniu m. in. ustalenia organu administracji dotyczące stron postępowania zakończonego jej wydaniem. Zatem sąd w postępowaniu o odszkodowanie na podstawie art. 160 k.p.a. przy ocenie, czy powodowi, jego poprzednikowi prawnemu, przysługiwał status strony w rozumieniu art. 28 k.p.a. w postępowaniu, w którym zapadła taka decyzja, nie jest w tym zakresie związany ustaleniami wadliwej decyzji. Przy tej ocenie jest uprawniony do brania pod uwagę okoliczności, które były podstawą wydania decyzji nadzorczej. To oznacza, że osoby niebiorące udziału w postępowaniu zakończonym wydaniem wadliwej decyzji są również uprawnione do dochodzenia odszkodowania na podstawie art. 160 § 1 k.p.a.”.
r.pr. Dariusz Śmiłek
Jak pisałem w poście z dnia 13.08.2012 r. (http://blog.kpdg.pl/2012/08/13/nieuchronne-wywlaszczenie-jako-przyczyna-rezerwowa-hipotetyczna-uzasadniajaca-zmniejszenie-wysokosci-odszkodowania-za-grunt-warszawski/) w procesach gdzie dochodzi się odszkodowania za grunt warszawski na podstawie wydania decyzji odmawiającej przyznania prawa własności czasowej gdzie stwierdzono nieważność decyzji lub jej nieodwracalne skutki prawne odszkodowania winno być ustalane na podstawie wartości prawa, które uprawniony mógłby nabyć gdyby wniosek został rozpoznany pozytywnie. W procesach takich jednak Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa podnosi zarzut tzw. nieuchronności wywłaszczenia na podstawie ustawy wywłaszczeniowej z 1958 r. i żąda ograniczenia wysokości odszkodowania, które w takim przypadku wynosiłoby dużo mniejszą część wartości całej nieruchomości.
14 grudnia 2012 r. Sąd Najwyższy w sprawie o sygn. akt I CSK 415/12 potwierdził tę zasadę. Co więcej stwierdził, iż późniejsze nieuchronne wywłaszczenia nie ma obecnie wpływu na wysokość odszkodowania (patrz także: Rzeczpospolita z dnia 17.12.2012 r., Skrzywdzeni przez dekret wywalczyli miliony, http://prawo.rp.pl/artykul/793875,962013-Wywlaszczeni-dekretem-Bieruta-o-gruntach-warszawskich-wywalczyli-miliony-przed-sadem.html).
22 stycznia 2013 r. została podjęta przez Sąd Najwyższy uchwała w składzie 7 sędziów w sprawie o sygn. III CZP 73/12 gdzie pytanie prawne brzmiało: „Czy może mieć wpływ na wysokość odszkodowania, przysługującego w związku z wydaniem z rażącym naruszeniem prawa decyzji o odmowie przyznania prawa własności czasowej gruntu (art. 7 dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy, Dz. U. Nr 50, poz. 279 ze zm.), okoliczność, że grunt ten w wypadku przyznania prawa własności czasowej podlegałby wywłaszczeniu na cele zorganizowanego budownictwa mieszkaniowego? Uchwała ta była pozytywna dla dochodzących odszkodowań za grunty warszawskie bowiem najwyższa instancja uznała, iż nawet gdyby w okresie późniejszym doszło do wywłaszczenia to fakt ten nie ma wpływu na wysokość odszkodowania i należy się ono w pełnej wysokości.(zob. także: Sąd Najwyższy: pełne odszkodowanie za grunty zabrane dekretem Bieruta).
r.pr. Dariusz Śmiłek
Przy rewindykacji gruntów warszawskich w trybie stwierdzenie nieważności decyzji dekretowej należy wykazać, iż decyzja zapadła z rażącym naruszeniem prawa.
Zgodnie z art. 7 ust. 2 „dekretu warszawskiego” gmina uwzględni wniosek, jeżeli korzystanie z gruntu przez dotychczasowego właściciela da się pogodzić z przeznaczeniem gruntu według planu zabudowania, a jeżeli chodzi o osoby prawne – ponadto, gdy użytkowanie gruntu zgodnie z jego przeznaczeniem w myśl planu zabudowania nie pozostaje w sprzeczności z zadaniami ustawowymi lub statutowymi tej osoby prawnej.
Z przepisu tego wynikał zatem dla organu rozpoznającego wniosek dekretowy obowiązek wykazania, iż korzystanie z gruntu przez dotychczasowego właściciela nie dało się pogodzić z przeznaczeniem gruntu według planu zabudowania (planu przestrzennego) obowiązującego w dacie wydawania decyzji (tzw. obowiązek wykazania niemożliwości korzystania z gruntu).
Warto w tym miejscu przywołać dość istotną Uchwałę Składu Siedmiu Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 listopada 2008 r. I OPS 5/2008 zgodnie, z którą: „Przeznaczenie nieruchomości w planie zagospodarowania przestrzennego na cele użyteczności publicznej nie wyłączało możliwości przyznania byłemu właścicielowi prawa własności czasowej (wieczystej dzierżawy) na podstawie art. 7 ust. 2 dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy (Dz. U. 1945 r. Nr 50 poz. 279 ze zm.).”
Uchwała powyższa potwierdza więc zasadę, iż organ dekretowy, aby odmówić przyznania prawa własności czasowej, musiał wykazać i udowodnić wnioskodawcy, że korzystanie przez niego z gruntu w żadnym razie nie da się pogodzić z jego przeznaczeniem według planu zagospodarowania przestrzennego (planu zabudowy).
Obecnie organy nadzoru rozpoznające wnioski o stwierdzenie nieważności decyzji dekretowych analizując powyższą kwestię powinny ustalić czy na chwilę wydawania negatywnej dla strony decyzji istniał jakikolwiek przepis prawa rangi ustawowej, który zabraniałby właścicielowi korzystanie z gruntu o takim przeznaczeniu jaki wynikał z obowiązującego na dzień wydawania decyzji planu zagospodarowania przestrzennego (planu zabudowy).
r.pr. Dariusz Śmiłek
W przypadku wydania decyzji nadzorczej stwierdzającej, iż odmowa przyznania własności czasowej dokonana została z rażącym naruszeniem prawa, a brak możliwości faktycznych i prawnych realizacji roszczenia o ustanowienie użytkowania wieczystego, można dochodzić odszkodowania na podstawie art. 160 k.p.a..
W postępowaniu tym gdzie trzeba wykazać szkodę i jej wysokość istotnym zagadnieniem wydaje się kwestia późniejszego wywłaszczenia nieruchomości i nieuchronności tego zdarzenia. W szczególności chodzi tutaj o kwestie możliwości wywłaszczenia na podstawie ustawy z 1958 r. o gospodarce gruntami, która po pierwsze rozszerzała przesłanki negatywne do uwzględnienia wniosku dekretowego, po drugie wprowadzała możliwość wywłaszczenia w szczególności na cele budownictwa mieszkaniowego.
Nieuchronność wywłaszczenia zgodnie z obecnym orzecznictwem sądowym może wpływać na wysokość szkody. Obecnie na wokandzie Sądu Najwyższego jest następujące zagadnienie prawne (III CZP 73/12, http://www.sn.pl/sprawy/SiteAssets/Lists/Zagadnienia_prawne/EditForm/III-CZP-0073_12_p.pdf): „Czy może mieć wpływ na wysokość odszkodowania, przysługującego w związku z wydaniem z rażącym naruszeniem prawa decyzji o odmowie przyznania prawa własności czasowej gruntu (art. 7 dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy, Dz. U. Nr 50, poz. 279 ze zm.), okoliczność, że grunt ten w wypadku przyznania prawa własności czasowej podlegałby wywłaszczeniu na cele zorganizowanego budownictwa mieszkaniowego?” Odpowiedź negatywna będzie oznaczała, iż będzie można dochodzić całej kwoty odszkodowania nawet w przypadku gdy wywłaszczenie nieruchomości byłoby nieuchronne.
Warto podkreślić, iż z praktyki sądowej wynika iż jeśli decyzja o odmowie prawa do gruntu została wydana przed wejściem w życie ww. ustawy z 1958 r., to sądy orzekają bez względu na wynik ww. uchwały Sądu Najwyższego, a ewentualne wnioski o uwzględnienie w opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego także wysokości odszkodowania zgodnej z ww. ustawą z 1958 r. są oddalane.
r.pr. Dariusz Śmiłek
Jedynie upływ dziesięciu lat od doręczenia lub ogłoszenia decyzji stronie, w przypadku stwierdzenia wad takich jak wydanie decyzji z naruszeniem przepisów o właściwości, rozstrzygnięcie sprawy już poprzednio rozstrzygniętej inną decyzją ostateczną, skierowanie decyzji do osoby nie będącej stroną w sprawie lub gdy decyzja zawiera wadę powodującą jej nieważność z mocy prawa lub nieodwracalność wywołanych przez nią skutków prawnych uzasadnia odstąpienie do stwierdzenia nieważności decyzji.
Przy rewindykacji gruntów warszawskich w trybie uruchomienia postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji odmawiającej przyznania prawa własności czasowej organ zobowiązany jest zatem z urzędu do zbadania czy decyzja ta wywołała nieodwracalne skutki prawne.
W orzecznictwie sądów administracyjnych zgodnie przyjmuje się, iż „z nieodwracalnością skutków prawnych mamy do czynienia wtedy, gdy organ administracji we własnym zakresie nie może usunąć skutków prawnych decyzji z uwagi na brak przepisów prawnych mogących stanowić dla niego podstawę prawną do podjęcia aktów lub czynności cofających, znoszących lub odwracających skutki prawne wywołane przez decyzję administracyjną dotkniętą wadą nieważności. Okoliczność, iż inne organy państwa są władne to uczynić nie zmienia faktu, iż z punktu widzenia własnych działań organu administracji publicznej skutki takie są nieodwracalne, ponieważ organ ten – sam nie może ich znieść” (tak m.in. wyrok NSA z dnia 11 stycznia 2011 r., I OSK 346/10).W uchwale składu 5 sędziów NSA z 9 listopada 1998 r. (OPK 4-7/98 ONSA 1999, z. 1, poz. 13) wskazano, iż zawarcie przez Skarb Państwa lub gminę umowy przeniesienia własności lokalu na najemcę uniemożliwia organom administracji stwierdzenie nieważności decyzji o sprzedaży takiego lokalu, gdyż organ administracji w zakresie swej właściwości i posiadanych kompetencji nie posiada żadnych możliwości usunięcia skutków cywilnoprawnych powstałych w wyniku sprzedaży. Dla jasności trzeba jeszcze przywołać wyrok z 6 kwietnia 1995 r. (III ARN 8/95, OSNAPU 1995, nr 18, poz. 223), w którym SN uznał, że jeżeli skutki prawne decyzji administracyjnej mogą być zniesione w drodze postępowania administracyjnego to nie można przyjąć, że mają one charakter nieodwracalny.
Jeśli chodzi o grunty warszawskie orzecznictwo w zakresie nieodwracalnych skutków prawnych posiada swoją specyfikę. Za nieodwracalny skutek prawny może być uznane nabycie prawa użytkowania wieczystego w drodze uwłaszczenia z mocy samego prawa. Zatem uwłaszczenia uczelni na podstawie art. 182 ww. ustawy o szkolnictwie wyższym będzie uzasadniać brak stwierdzenia przez organ nieważności decyzji a jedynie orzeczenie, iż została wydana ona z naruszeniem prawa. Jak czytamy w uzasadnieniu wyroku NSA z dnia 21 marca 2012 r., I OSK 428/11: (…) Sąd I instancji dokonał prawidłowej interpretacji art. 156 § 2 k.p.a. w związku z art. 182 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 65, poz. 385 ze zm., zwanej dalej ustawą). Bezsporne w sprawie jest, iż przedmiotowa nieruchomość stała się przedmiotem użytkowania wieczystego uczelni na podstawie art. 182 ust. 1 pkt 1 ww. ustawy o szkolnictwie wyższym z mocy prawa. W orzecznictwie zarówno Naczelnego Sądu Administracyjnego, jak i Sądu Najwyższego ugruntowany jest już pogląd, iż powstanie tego prawa nie wymaga wydania decyzji administracyjnej, nie wymaga również wydania decyzji o charakterze deklaratoryjnym potwierdzenia powstania tego prawa. Użytkowanie wieczyste, przy istnieniu określonych przesłanek (ust. 1 art. 182) i braku określonych (ust. 2 art. 182) powstaje z mocy prawa, a wpis do księgi wieczystej ma charakter deklaratoryjny, nie zaś konstytutywny. Taki też stan prawny musi brać pod uwagę organ rozpoznający sprawę m.in. w kontekście odwracalności bądź nieodwracalności skutków prawnych wywołanych przez określoną decyzje administracyjną. Niekwestionowany jest pogląd, iż z nieodwracalnością skutków prawnych mamy do czynienia w sytuacji, gdy organ administracji we własnym zakresie nie może usunąć skutków prawnych decyzji z uwagi na brak przepisów dających organowi podstawę prawną do podjęcia aktów lub czynności cofających, znoszących lub odwracających skutki prawne wywołane przez decyzję administracyjną dotknięta wadą nieważności.(…).
Powyższe oznacza, iż w przypadku gruntów na których z mocy prawa podmioty trzecie uzyskały prawo użytkowania wieczystego lub prawo własności, a nie było do tego konieczne wydanie decyzji administracyjnej, brak będzie możliwości ich „fizycznego” zwrotu poprzez ustanowienie prawa własności czasowej (obecnie użytkowania wieczystego). W takich przypadkach pozostaje dochodzenie odszkodowania od Skarbu Państwa za wydanie decyzji niezgodnej z prawem na podstawie art. 160 k.p.a..
r.pr. Dariusz Śmiłek
W przypadku stwierdzenia przez właściwy organ nieważności decyzji o odmowie przyznania prawa własności czasowej, względnie stwierdzenia wydania decyzji z naruszeniem prawa w razie wywołania przez nią nieodwracalnych skutków prawnych, istnieje możliwość uruchomienia procesu o odszkodowanie na drodze sądowej. Podstawę w takim przypadku stanowi art. 160 k.p.a. w zw. z art. 5 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (zob. Uchwała Pełnego Składu Sądu Najwyższego Izby Cywilnej z dnia 31 marca 2011 r., sygn. akt III CZP 112/10).
W przypadku uruchomienia takiego postępowania koniecznym dla ustalenia wartości dochodzonego roszczenia będzie wnioskowanie o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego
Charakter prawny przewidzianej w art. 7 dekretu możliwości uzyskania przez byłego właściciela określonego prawa do gruntu objętego dekretem nie został w tym artykule określony jednoznacznie. Według art. 7 ust. 1 dekretu, dotychczasowy właściciel gruntu, prawni następcy właściciela będący w posiadaniu gruntu lub osoby prawa jego reprezentujące, a jeżeli chodzi o grunty oddane na podstawie obowiązujących przepisów w zarząd i użytkowanie – użytkownicy gruntu, mogli w ciągu sześciu miesięcy od dnia objęcia w posiadanie gruntu przez gminę zgłosić wniosek o przyznanie na tym gruncie jego dotychczasowemu właścicielowi prawa wieczystej dzierżawy z czynszem symbolicznym lub prawa zabudowy za opłatą symboliczną. Stosownie do art. XXXIX § 2 dekretu z dnia 11 października 1946 r. Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz. U. 1946 r. Nr 57 poz. 321 ze zm.), od dnia wejścia w życie Prawa rzeczowego, tj. od 1 stycznia 1947 r., zamiast prawa dzierżawy wieczystej lub prawa zabudowy można było na podstawie dekretu domagać się przyznania własności czasowej za opłatą symboliczną. W myśl zaś art. 40 ust. 1 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. 1961 r. Nr 32 poz. 159), ilekroć przepisy dotychczasowe przewidywały zbywanie gruntów na własność czasową, tylekroć należało przez to rozumieć oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste.
Wśród wypadków naruszenia omawianego uprawnienia można wyróżnić dwie zasadnicze sytuacje.
W pierwszej decyzja odmawiająca bezpodstawnie ustanowienia prawa wieczystej dzierżawy (prawa zabudowy) lub własności czasowej albo prawa użytkowania wieczystego gruntu zostaje następnie wyeliminowana z obrotu prawnego z mocą wsteczną przez stwierdzenie jej nieważności (art. 156 § 1 pkt 2 kpa). Stwierdzenie nieważności mające skutek ex tunc otwiera drogę do ponownego rozpoznania wniosku o ustanowienie prawa wieczystej dzierżawy (prawa zabudowy) lub własności czasowej albo prawa użytkowania wieczystego gruntu (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 2000 r. III CKN 949/2000 OSNC 2000/12 poz. 228 i uchwałę składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 marca 2000 r. OPS 14/99 ONSA 2000/3 poz. 93 oraz uchwałę składu pięciu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2000 r. OPK 12/2000 OSP 2001/3 poz. 43). Ponowne rozpoznanie wniosku może więc doprowadzić do ustanowienia na rzecz byłego właściciela lub jego następcy prawnego użytkowania wieczystego gruntu, w takim zaś wypadku można mówić tylko o nienależytym wykonaniu przez gminę lub Państwo swego obowiązku, wywołującym co najwyżej straty wyrażające się zmniejszeniem się wartości tego, co były właściciel lub jego następca prawny ostatecznie otrzymał.
W drugiej sytuacji decyzja odmawiająca bezpodstawnie ustanowienia prawa wieczystej dzierżawy (prawa zabudowy) lub własności czasowej albo prawa użytkowania wieczystego gruntu nie zostaje wyeliminowana z obrotu prawnego, gdyż – jak w niniejszej sprawie – ze względu na wywołanie przez nią nieodwracalnych skutków prawnych organ administracyjny działający w trybie nadzoru poprzestaje jedynie na stwierdzeniu wydania jej z naruszeniem prawa (art. 156 § 2 i art. 158 § 2 kpa). W takiej sytuacji nie otwiera się możliwość ponownego rozpoznania wniosku o ustanowienie prawa wieczystej dzierżawy (prawa zabudowy) lub własności czasowej albo prawa użytkowania wieczystego gruntu, a ustanowienie na rzecz byłego właściciela lub jego następcy prawnego użytkowania wieczystego gruntu jest definitywnie wykluczone. W konsekwencji mamy do czynienia z całkowitym niewykonaniem przez gminę lub Państwo swego obowiązku wywołującym straty, których wysokość odpowiada wartości nieuzyskanego przez uprawnionego prawa wieczystej dzierżawy (prawa zabudowy) lub prawa własności czasowej albo prawa użytkowania wieczystego gruntu (por. Uchwała Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 21 marca 2003 r., III CZP 6/2003).
Mając na uwadze powyższe stwierdzić trzeba, iż wniosek o powołanie biegłego winien mieć za przedmiotsporządzenie operatu szacunkowego w przedmiocie ustalenia wartości nieruchomości policzonej jako wartość rynkowa prawa użytkowania wieczystego nieruchomości według jej stanu na dzień wydania decyzji o odmowie przyznania prawa własności czasowej (użytkowania wieczystego) i cen z daty sporządzenia opinii (operatu).
r.pr. Dariusz Śmiłek
Na mocy art. 1 dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy (Dz. U. z dnia 21 listopada 1945 r.) wszystkie grunty położone w granicach administracyjnych m. st. Warszawy w chwili wejścia w życie tego dekretu przeszły z dniem 21 listopada 1945 r. na własność Skarbu Państwa. W art. 9 dekretu określono z kolei zasady i tryb ustalania odszkodowania za grunty i budynki dotychczasowych właścicieli z postanowieniem, że odszkodowanie wypłaca się w miejskich papierach wartościowych. Tego obowiązku zarówno gmina miasta st. Warszawy, jak również Skarb Państwa nie realizowały.
Pomimo tej regulacji byli właściciele korzystali jednak nadal z gruntów, które z mocy prawa zostały wywłaszczone na rzecz Gminy m.st. Warszawy a dalej na rzecz Państwa. Byli właściciele gruntów mogli korzystać z nieruchomości gruntowych i budynków, dopóki nie odjęto im faktycznego władztwa nad nimi. Nie tracili też faktycznego władztwa nawet z chwilą wydania ostatecznej decyzji w przedmiocie odmowy ustanowienia wieczystej zabudowy, a po zamianie tych form na użytkowanie wieczyste – po wydaniu odmownej decyzji. Zachowywali więc faktyczne władztwo, dopóki fizycznie nie zostali wyzuci z posiadania (zob. Szachułowicz Jan, Krassowska Małgorzata, Łukaszewska Anna, Gospodarka nieruchomościami. Komentarz, Warszawa 2003 Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis (wydanie III) ss. 608).
Aby uporządkować te stany faktyczne władze ludowe w dniu 12 marca 1958 r. wydały ustawę o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 i z 1982 r. Nr 11, poz. 79). W art. 53 stanowiącym obecnie odpowiednik art. 215 ustawy o gospodarce nieruchomościami wprowadzono możliwość przyznania odszkodowania za gospodarstwa rolne, sadownicze i warzywnicze na gruntach, które na podstawie dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy. przeszły na własność Państwa. Jednocześnie jeżeli odszkodowanie zostało wypłacone nie miały zastosowania przepisy art. 9 dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy dotyczące wypłaty odszkodowania.
Roszczenie odszkodowawcze za gospodarstwo rolne na gruncie warszawskim obecnie oparte jest na art. 215 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, a tym samym wydanie decyzji ustalającej odszkodowanie, zgodnie z powyżej powołaną podstawą prawną, warunkuje wykazanie przez stronę w ramach postępowania administracyjnego łącznie następujących przesłanek:
Art. 215 nie przewiduje żadnego terminu do wystąpienia z wnioskiem o odszkodowanie, co oznacza iż można z takim żądaniem wystąpić do odpowiedniego organu w każdym czasie.
r.pr. Dariusz Śmiłek
Warunkiem dochodzenia szkody na gruncie art.160 k.p.a. oraz art. 361 Kodeksu Cywilnego jest wykazanie następujących okoliczności: 1/szkody; 2/ zdarzenia powodującego szkodę; 3/ adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy zdarzeniem i szkodą.
Zatem pojawia się pytanie co w sytuacji gdy po powstaniu szkody na skutek określonego zdarzenia dochodzi do kolejnego zdarzenia, które również doprowadziłoby do takiej samej lub nawet większej szkody? Innymi słowy zagadnienie dotyczące przyczynowości hipotetycznej (zapasowej, rezerwowej) jest związane z odpowiedzią na pytanie, czy pozwany o naprawienie szkody wyrządzonej z tytułu wydania decyzji administracyjnej niezgodnej z prawem może skutecznie powołać się na to, że uszczerbek, o którego rekompensatę wystąpiono w pozwie, powstałby niewątpliwie także wtedy, gdyby obciążające pozwanego zdarzenie nie nastąpiło (tj. wydanie decyzji), a miało miejsce inne późniejsze zdarzenie, będące wobec poprzedniej przyczyny tzw. przyczyną rezerwową lub zapasową (causa superveniens).
Możliwe są dwie kwalifikacje przyczyny hipotetycznej:
-jako zdarzenia przerywającego związek przyczynowy między zdarzeniem wywołującym szkodę a szkodą po stronie uprawnionego;
-jako zdarzenia wpływającego na wysokość szkody, nie wpływając przy tym na przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej.
W stanie faktycznym gdzie na wywłaszczonej nieruchomości, na podstawie decyzji administracyjnej z dnia 14 października 1978 r., powstało po 1982 r. osiedle mieszkaniowe, a naruszenie prawa w wydaniu decyzji o wywłaszczeniu w 1954 r. zostało stwierdzone decyzją Ministra Infrastruktury w dniu 22 czerwca 2004 r. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29 kwietnia 2010 r., sygn. akt IV CSK 467/09 (Biuletyn Sądu Najwyższego 2010/7) stwierdził, iż sprawca szkody nie może powołać się na tzw. przyczynę rezerwową gdy zdarzenie wyrządzające szkodę stworzyło możliwość wystąpienia tej przyczyny. Sąd Najwyższy nie wykluczył zatem co do zasady możliwości powołania się na przyczynę rezerwową, ale jego zdaniem przyczyna zapasowa w postaci hipotetycznego wywłaszczenia nie wpływa na przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej, ale na wysokość szkody (zob. glosa do wyroku Topolewski Krzysztof OSP 2011/12 str. 902).
Obecnie na wokandzie Sądu Najwyższego jest następujące zagadnienie prawne(III CZP 73/12, http://www.sn.pl/sprawy/SiteAssets/Lists/Zagadnienia_prawne/EditForm/III-CZP-0073_12_p.pdf): „Czy może mieć wpływ na wysokość odszkodowania, przysługującego w związku z wydaniem z rażącym naruszeniem prawa decyzji o odmowie przyznania prawa własności czasowej gruntu (art. 7 dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy, Dz. U. Nr 50, poz. 279 ze zm.), okoliczność, że grunt ten w wypadku przyznania prawa własności czasowej podlegałby wywłaszczeniu na cele zorganizowanego budownictwa mieszkaniowego?” Odpowiedź negatywna będzie oznaczała, iż będzie można dochodzić całej kwoty odszkodowania nawet w przypadku gdy wywłaszczenie nieruchomości byłoby nieuchronne.
Skoro przyczyna rezerwowa z teoretycznego punktu wiedzenia ma powodować zmniejszenie zakresu odpowiedzialności odszkodowawczej podmiotu odpowiedzialnego za zdarzenie rzeczywiście wyrządzającego szkodę (tj. wydanie decyzji z naruszeniem prawa), to rozważanie wywłaszczenia jako zjawiska powodującego szkodę winno brać pod uwagę specyficzną okoliczność, która polega na tym, że za „wywłaszczeniem idzie odszkodowanie”. Jeżeli odszkodowanie byłoby przyznane także przy hipotetycznym wywłaszczeniu, to wywłaszczenie nie skutkowałoby w pewnym zakresie redukcją obowiązku naprawienia szkody po stronie podmiotu odpowiedzialnego za rzeczywistą przyczynę (zob. glosa do wyroku Topolewski Krzysztof OSP 2011/12 str. 902). Nie byłaby spełniona zatem podstawowa funkcja przyczyny rezerwowej jako zdarzenia redukującego obowiązek kompensacyjny.
Wniosek z tego byłby zatem taki, iż nie ma wpływu na wysokość odszkodowania, przysługującego w związku z wydaniem z rażącym naruszeniem prawa decyzji o odmowie przyznania prawa własności czasowej gruntu (art. 7 dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy, Dz. U. Nr 50, poz. 279 ze zm.), okoliczność, że grunt ten w wypadku przyznania prawa własności czasowej podlegałby wywłaszczeniu na cele zorganizowanego budownictwa mieszkaniowego.
r.pr. Dariusz Śmiłek